Vergelijking recensies, De Aanslag, Mulisch, november 2011

De aanslag

Harry Mulisch: De Aanslag, Amsterdam, 1982, 204 blz, roman

Door Bas Klop

Samenvatting:

Proloog:

Aan de rand van Haarlem staan langs het Spaarne vier villa's. In 'Buitenrust' woont de familie Steenwijk: vader (griffier bij de rechtbank), moeder, Peter (17 jaar) en Anton (12 jaar). Links van hun villa staat de villa van de familie Beumer en rechts staat de villa van meneer Korteweg en zijn dochter Karin.

Eerste Episode: 1945

Op een avond in januari 1945 wordt de familie Steenwijk opgeschrikt door zes schoten. Voor het huis van de buren Kortewijk ligt het lijk van Fake Ploeg, hoofdinspecteur van de politie. Korteweg en Karin slepen het lijk voor het huis van de familie Steenwijk. Peter rent naar buiten om het dode lichaam weer terug te zeulen. De Duitsers komen; Peter vlucht weg en neemt het pistool van Ploeg mee. Anton en zijn ouders worden uit hun huis gehaald en het wordt in brand gestoken, nadat eerst de ruiten kapot zijn geslagen. Anton wordt in een auto gestopt en weggevoerd. Wat er met zijn ouders gebeurt, weet hij niet. Hij wordt in een cel in het politiebureau in Heemstede gezet. In deze cel zit al een vrouw. Ze troost Anton en praat met hem over de fascisten en over de noodzaak hen te haten. Anton wordt de volgende dag overgebracht naar de Ortskommandant in Haarlem, van wie hij naar zijn oom en tante mag gaan. Tijdens de rit van Haarlem naar Amsterdam wordt het konvooi door een Engels vliegtuig beschoten, waarbij enige doden vallen. In Amsterdam komt Anton bij een Duitse generaal terecht, die vriendelijk voor hem is. Zijn oom Peter haalt hem op.

Tweede episode: 1952

Anton wordt opgevoed door zijn oom en tante, een kinderloos doktersechtpaar aan de Apollolaan te Amsterdam. Na de oorlog blijkt dat zijn ouders en Peter in de fatale nacht ter plekke zijn doodgeschoten. Anton reageert beheerst; hij gaat niet op onderzoek uit. Na het gymnasium gaat hij medicijnen studeren. Als hij tweedejaars is, wordt hij door een studiegenoot uitgenodigd op een feestje in Haarlem. Het feestje wordt voor hem een teleurstelling, omdat een paar flauwe studenten kwetsende opmerkingen maken Anton wordt hierdoor herinnerd aan hetgeen hij in de oorlog heeft meegemaakt. Hij besluit, na lang aarzelen, een kijkje te nemen in zijn oude straat. Als hij in de straat staat, komt mevrouw Beumer naar buiten en roept hem naar binnen. Ze vertelt dat Anton's moeder die nacht in januari een Duitser is aangevlogen en dat zij en haar man daarna samen met andere gijzelingen zijn geliquideerd. Ook vertelt zij dat er aan het einde van de straat, op de plek waar geschoten was, een monument was opgericht. Anton vertrekt om het monument te bekijken, hij ziet de namen van zijn ouders, maar Peter staat er niet bij.

Derde episode: 1956

In 1956 vallen de Russen Hongarije binnen. Dagenlang is het rumoerig rond het hoofdkwartier van de C.P.N. in Amsterdam (het gebouw Felix Meritis). Tijdens een relletje ontmoet Anton in de portiek van zijn huis Fake Ploeg jr., die een kei in zijn hand heeft. Op de kamer van Anton ontwikkelt zich een heftig gesprek. Omdat zijn vader in de oorlog fout was kon Fake niet gaan studeren. Hij werkt nu in een zaak voor huishoudelijke artikelen. Hij is fel anticommunistisch. Anton verwijt Fake dat het de vrienden van zijn vader waren, die Anton's familie hebben uitgeroeid. Fake wordt woedend en verbrijzelt de spiegel met een kei.

Vierde episode: 1966

In 1959 doet Anton staatsexamen. Hij krijgt een assistentschap in de anesthesie en gaat in de buurt van het Leidseplein wonen. Hij werkt in het Wilhelmina Gasthuis. In Londen ontmoet hij een stewardess Saskia de Graaff. Een jaar later trouwen ze. Ze kopen een half huis in de buurt van het concertgebouw. De vader van Saskia is ambassadeur in Athene. In de oorlog speelde hij een belangrijke rol in het verzet. Begin juni 1966 wordt Sjoerd begraven. Hij was een bekend journalist, die in de oorlog in het verzet zat. Omdat hij een vriend was van de Graaff, gaan Anton, Saskia en hun dochtertje Sandra ook naar de begrafenis. Na afloop van de plechtigheid komt Anton in contact met de verzetsstrijder Cor Takes. Deze heeft Fake Ploeg doodgeschoten. Anton wil eigenlijk niet meer over het gebeurde uit de oorlog praten, maar Takes moet zijn hart luchten en blijft tegen hem aanpraten. Hij tracht zich te rechtvaardigen door te vertellen over de gruweldaden van Ploeg. Hij vertelt over zijn vriendin Truus Coster. Ze blijkt het meisje te zijn met wie Anton in de cel heeft gezeten. Anton hoort nu, dat ze drie weken voor de bevrijding is vermoord door de Duitsers. Takes geeft zijn adres en telefoonnummer aan Anton. Door de onthullingen van Takes is hij helemaal uit zijn evenwicht. Hij wilde de foto van Truus, die in het bezit is van Takes, zien. In een foto van Saskia herkent hij het beeld dat hij sinds 1945 in zijn hoofd heeft van Truus. De volgende dag gaat Anton naar Takes die nog helemaal met zijn gedachten in het oorlogsverleden zit. Het vrijlaten van de oorlogsmisdadiger Lages maakt de verzetsheld woedend. Anton ziet de foto van Truus. Zij was het die de laatste twee schoten op Ploeg afvuurde.

Laatste episode: 1981

Anton en Saskia zijn gescheiden en Anton is hertrouwd met Liesbeth, die kunstgeschiedenis studeert. Ze hebben een zoon: Peter (1969). Anton verdient veel en heeft vier huizen. Hij is vaak in Italië. Hij wordt neerslachtig en heeft soms ook last van een crisis. In 1978 gaat hij met Sandra naar Haarlem. Op de plaats waar het verbrande huis heeft gestaan is een bungalow gebouwd. Ze bezoeken het monument en het graf van Truus Coster op de erebegraafplaats in Bloemendaal. Sandra legt een roos op het graf. Door de emoties weet Anton nu weer wat Truus in de cel tegen hem gezegd heeft. Als Anton dit tegen Takes wil vertellen, merkt hij dat het huis van Takes is afgebroken. Tijdens de vredesdemonstratie op 21 november 1981 te Amsterdam ontmoet Anton Karin Korteweg. Van haar verneemt hij, dat Peter in die nacht in januari 1945 bij hen is binnen gevlucht. De Duitsers hebben hem neergeknald. Korteweg en zijn dochter zijn naar de Ortkommandantur gebracht. Anton herinnert zich dat hij Korteweg daar in een glimp gezien heeft. Hij hoort nu ook waarom Korteweg het lijk weg wilde hebben: hij was bang voor zijn hagedissen. Toen bleek wat welke represaillemaatregelen de Duitsers namen, heeft hij de beestjes zelf doodgetrapt. Nu weet Anton alles.

Recensie 1

Persoonlijk vond ik het verhaal niet veel om het lijf hebben. Misschien was het onderwerp goed gekozen in die tijd en kon een schrijver het zich nog wel permitteren om zoveel onlogische toevalligheden te beschrijven, misschien wel, maar nu vind ik dat niet meer kunnen. In ieder geval niet als je een sterk geloofwaardig verhaal wil neerzetten. Dus het verhaal stelt niks voor. Maar na de laatste bladzijde duizelt je hoofd wel een beetje na: niet van de ingewikkeldheid van het verhaal, maar door de te grote hoeveelheden aan toeval en bizarre omstandigheden. Eerst de ontmoeting met Fake, dan het opvangen van een gesprek gevoerd door Takes die Ploeg vermoordde en vervolgens de botsing tussen Karin en Anton in de massa van mensen in Amsterdam. En dan de verklaring voor de verplaatsing van het lijk naar het Steenwijk huis: een Joodse familie en een zooi hagedissen. Vooral dit laatste is alles behalve aannemelijk…

Over de manier van schrijven ben ik wel wat positiever omdat het met heel simpele woorden verteld is en daardoor is het makkelijk te volgen. Jammer alleen, dat Mulisch zoveel vergelijkingen maakt die ik persoonlijk moeilijk te volgen vond. Ik kon niet gelijk de rechtstreekse verbanden leggen tussen die dobbelstenen en het toeval. De duidelijkere en makkelijkere symbolen waren dan de tegenstelling licht/ donker en liefde/ haat (goed/slecht) verhoudingen. Er wordt nogal eens verwezen naar de Griekse Oudheid. Antons standpunt is blijkbaar als die van de Grieken.

Recensie 2

De recensie is geschreven door Frans de Rover. De bron is : Vrij Nederland, 9 Oktober 1982.

De aanslag is een prachtig boek, het is goed uitgevoerd, het oogt puntgaaf. Het is een perfect verhaal, het is een heel emotioneel geschreven boek waar hij alle boeken van voorheen heeft overtroffen. Hij heeft er al z'n gevoel in gestopt wat maar mogelijk is. Het begin is al meteen goed : de verteller verteld met een mooie ouderwetse gemoedelijke stem het « intro ». Eerst noemt hij enkele historische feiten vooraf, bijvoorbeeld dat er een aanslag wordt gepleegd in Haarlem. Daarbij worden ook nog enkele namen genoemd van legendarische verzetshelden van Haarlem, waaronder het meisje met het rode haar die iemand neer wil gaan schieten. Enkele minpunten zijn dat het alweer een oorlog-roman is en dat hij op de Mulisch manier, heel erg poëtisch is geschreven. Verder is het jammer dat hij sommige lege punten heeft. Dat is een stukje dat helemaal niets zegt. Hij vertelt soms een beetje te oppervlakkig hoe het allemaal gaat, hij zou op zo'n moment meer in detail moeten treden. Hij heeft het moment in de gevangenis heel goed in detail, de vrouw heeft veel begrip en toont dat ook.

Hij had een hele goede zin als motto ; Overal was het al dag maar bij ons was het nog nacht. Het leven gaat na de 1e episode door in 4 episoden waarin hij wat ouder en wijzer is dan in de 1e. En natuurlijk wordt de afloop niet verteld omdat dan de clou al is verteld en dat mag nooit in een recensie.

Eigen mening

Persoonlijk vind ik dit boek, De Aanslag, van Harry Mulisch, een zeer gedegen boek.

In dat opzicht ben ik het zeker met recensent twee eens. Het is een prachtig boek, het is goed uitgevoerd en het is heel emotioneel geschreven. Vooral hoe Mulisch in dit verhaal de lijn doortrekt; er zijn genoeg boeken en films over de oorlog met bommen en granaten en verschrikkelijke gebeurtenissen, maar Mulisch pakt hier één verhaal, voegt daar een klein beetje Moffengeweld aan toe en laat dan zien hoe zo iemand, die dit heeft meegemaakt, verder leeft. Dit verschijnsel moet je wel aanstaan. Mulisch gaat vaak diep in op de gevoelens van Anton en daar heeft hij zeker zijn redenen voor; hij laat zien wat zijn verleden, zijn jeugd, overkoepeld door de Tweede Wereldoorlog, met hem in de toekomst doet.

Zeker, het verhaal heeft ook mindere punten en die heeft recensent één goed gezien; het verhaal is een beetje gedateerd. Ook Anton geeft dat in het verhaal aan door  te zeggen dat generatie naar generatie verder van de oorlog af zal staan en niet meer weet hoe die tijd echt was.

Er is in het verhaal, inderdaad, veel sprake van “toeval”. Anton komt op de juiste momenten de juiste mensen tegen.

Aan de andere kant is het argument van ingewikkeld taalgebruik een zeer slecht punt om op te wijzen. Dit boek heeft leesniveau 4 en dat betekent dat men een beetje moet nadenken over sommige zinnen, vergelijkingen, uitspraken en dat enige parate kennis wordt verwacht. Vooral dat laatste is een punt waarop de huidige generatie erg slecht scoort, mede, zoniet geheel, door de digitalisering van deze tijd.

Literatuur of Lectuur, Publiek Geheim, Bernlef, September 2011

Publiek Geheim

Bernlef, Publiek Geheim, 1987, Uitg. Querido Amsterdam/Antwerpen, 303 blz., Roman

Door Bas Klop

Samenvatting

Istvan Bér werkt bij de staatstelevisie en heeft de opdracht gekregen een film over de schrijver Tomas Szass te maken. Clara is net afgestudeerd en zij wordt zijn collega bij het maken van de film. Yoeri is zijn andere collega en de monteur van de film. Tomas Szass is een schrijver uit de tijd dat het land nog officieel communistisch was. Tegenwoordig verschuilt het communisme zich achter gesloten deuren in de vorm van de Mefap. Hij heeft in de gevangenis gezeten, maar is vervroegd vrijgelaten, om wat hij heeft geschreven en gezegd; de vrijheiden die een schrijver zijn gegund. Op zijn oude dag wil hij niets meer te maken hebben met de staat.

Istvan krijgt beeldmateriaal ter beschikking gesteld uit het staatsarchief met een daarbij passende tekst en filmt zelf ook nog zijn interview met Tomas Szass, die besluit mee te werken aan de film, omdat hierin de waarheid en niets meer of minder vertoond zou worden. Istvan vind de tekst in zijn geheel niet passen bij de film en schrijft zijn eigen versie. Lastig vindt hij het om de grenzen vast te stellen waarin hij zijn commentaar schrijft. De Mefap is overal dat weet iedereen, dus ook Istvan.

Clara besluit tijdens het maken van de film het resmateriaal mee te nemen naar huis, zonder dat Istvan hiervan weet, omdat ze het zo zonde vindt. Later verandert deze opwelling van cultuurvriendelijkheid in een verplichting om de waarheid te bewaren. Ze besluit om met haar vriendin Judith een andere film te maken als ze ziet hoe Istvan wordt dwarsgezeten door de Mefap en zijn film langzaam verandert in staatspropaganda. Hiervoor gaat Clara nog een keer op bezoek bij Tomas om niewe opnames te maken, maar deze keer wil ze alles weten; de waarheid en niets anders. Waarom werd hij vervroegd vrijgelaten?

Szass was inmiddels begonnen aan een nieuw boek en zocht nog naar inspiratie voor de vrouwelijke figuren; een mooie kans.
Uiteindelijk overlijdt Tomas Szass. Voor de staatstelevisie is dit een mooi moment om de film te vertonen. Istvan heeft tijdens het maken van de film enorm geleden. Als televisiemaker wilde hij immers altijd mooie, échte programma’s aan een zo’n groot mogelijk publiek tonen. Daarom stuurt zijn baas hem naar Amerika voor een andere film om zo de oproer te ontlopen.

Clara besluit dat dit het goede moment is om hem over haar film te vertellen. Ze vraagt hem haar film mee te brengen naar Amerika om hem daar te vertonen. Maar Istvan doet dit niet om de simpele reden dat kapitalisten er niets van zouden begrijpen.
Ze besluit dat het eigenlijk ook wel goed is geweest zo. Samen met Judith kijkt ze de film op tv, maar ze zien met afgeweken ogen aan hoe de waarheid wordt verhuld achter staatspropaganda. Ze zetten hun eigen film op, de waarheid leeft het langst. Leugens bergen alleen maar leugens.

Gevarieerd taalgebruik;

Nadruk op beschrijvingen, sfeer, gedachten

‘Ik heb onder deze nieuwe kameraden gevoeld hoe er een plotselinge broederschap ontstond, hoe mijn hart zich openstelde, hoe het opbloeide.(…)En hoevele malen niet zijn mij de tranen in de ogen geschoten, tranen van buitensporige vreugde, tranen van tederheid en liefde. ( p. 63 )

Soms ingewikkelde zinstructuur;
Het boek stelt enige eisen aan de parate kennis; vocabulaire, historische kennis etc.

Recensie, Ilios, Imme Dros, Februari 2011

Ilios: Het verhaal van de Trojaanse oorlog

Imme Dros: Ilios, 1999, Uitg. Querido Amsterdam/Antwerpen, 217 blz, bewerking en navertelling voor de jeugd van de Odyssee van Homerus
Door Bas klop

“Bezing, godin, de wrok van Peleus’ zoon Achilleus, die verwenste, die de Grieken talloze rampen bezorgde en veel krachtige levens van helden voorwierp aan Hades , en henzelf tot prooi maakte voor honden en alle  vogels – zo ging Zeus’ wil in vervulling – vanaf het moment dat een ruzie uitbrak tussen de leider van de mannen, Agamemnon, en de stralende Achileus”.

De Ilias van Homerus, r. 1.1 – 7, bewerkt,

Imme Dros werd op 26 september 1936 in Oudeschild op Texel geboren. Zij was de oudste uit een bakkersgezin. Als klein kind al leefde zij het leven van een, weliswaar jonge, schrijfster. Omdat ze, naar eigen zeggen, erg vroeg naar bed moest begon ze uit pure verveling verhalen te verzinnen. Toen ze met een aantal verhalen in haar hoofd rondliep, begon zij ze op te schrijven. In haar tijd was er nog geen middelbare school. Ze ging daarom naar de ULO in Den Helder. Tijdens deze opleiding stapte zij over naar 4 Gymanasium. Na het Gymnasium ging zij Nederlands studeren. In 1963 trouwde ze met Harrie Geelen en in 1964 werd hun zoon Pieter geboren. In 1969 kreeg ze een baan bij een reclamebureau. Na een half jaar begon ze mee te schrijven aan de televisieserie Ti-ta-tovenaar. Haar eerste kinderboek heet Het paard Rudolf. In 1981 kreeg ze voor het eerst een gouden griffel voor het boek De zomer van dat jaar.

Ilios is zeker niet haar eerste boek dat gaat over een verhaal uit de klassieke mythologie. In 1989 verscheen al De reizen van de slimme man, dat gaat over de verdwijning van Odysseus na de Trojaanse oorlog en de avonturen die hij tijdens zijn tien jaar durende reis naar huis meemaakt.

In dit boek laat zij Ares, de Griekse god van de oorlog, aan het woord. Hij vertelt de lezer alles van voor, tijdens en na de oorlog en is ook zeker niet bescheiden zijn mening te geven over de gang van zaken.

Interesse voor het onderwerp is er bij mij genoeg. Nu maar hopen dat Dros er wat moois van heeft weten te maken!  

Het citaat geeft goed weer wat centraal staat in dit boek: de handelsoorlog tussen Troje en de Grieken in de 12^de – 13^de eeuw v. Chr.
Ooit was er in het Oude Griekenland een koning, Tyndareos genaamd. Hij had een beeldschone dochter, Helena. Velen noemden haar ook wel de mooiste vrouw van de wereld.
Van heinde en ver kwamen vrijers om met haar te trouwen. In het paleis was het daardoor één grote chaos. De koning zag het niet meer zitten, maar toen kwam de altijd listige Odysseus, koning van Ithaka, naar voren.
Hij stelde voor dat alle vrijers een eed zwoeren, dat zij degene die Helena koos zouden steunen ten tijde van nood.
Helena koos Menelaos, koning van Sparta, en men zwoer de eed hem te steunen. Het huwelijk was echter van korte duur, want op een dag werd zij door de Trojaanse prins Paris geschaakt. Hem was namelijk volgens het Parisoordeel de liefde van de mooiste vrouw van de wereld beloofd.
Menelaos riep elke oud-vrijer op zijn eed na te komen en mee te vechten in een oorlog tegen Troje, om zijn eer te wreken.
De Griekse legeraanvoerders komen samen bij Aulis.

Bij de Grieken zijn twee hoofdpersonen te onderscheiden: Menelaos, man van Helena, die alle oud-vrijers oproept hun eed na te komen en Agamemnon, koning van Mykene, die met zijn leger een groot deel van het totale Griekse leger vormt en uiteindelijk tot opperbevelhebber wordt verkozen. Dit zijn allebei grote mannen met veel macht. Agamemnon heeft wel andere beweegredenen voor de oorlog met Troje dan Menelaos.
Bij aankomst al heeft opperbevelhebber Agamemnon een hekel aan Achilleus. Later, als hij ziet dat hij zonder Achilles en zijn Myrmidonen niet kan winnen, geeft hij op en sluit vrede met Achilleus
Verder zijn er nog andere belangrijke legeraanvoerders: Achilleus, verantwoordelijk voor de dood van Hektor, Peleus, vader van Achilleus en koning van de Myrmidonen, Odysseus, koning van Ithaka en bedenker van de list die uiteindelijk Troje naar haar ondergang leidt.
Na wat oponthoud vertrekt de vloot richting de kust van Troje. Met ietwat een omweg komt men aan land. De Grieken zetten een kamp op met in het achterhoofd het idee van een langdurige belegering.

Bij de Trojanen is er één echte hoofdpersoon aan te wijzen: Hektor, zoon van koning Priamos en aanvoerder van het Trojaanse leger.
In het boek wordt verder geen aandacht besteed aan andere Trojaanse legeraanvoerders.

De oorlog duurt tien jaar voort, totdat koning Odysseus van Ithaka met misschien wel zijn beroemdste list komt; hij stelt voor een groot houten paard te maken en in de holle buik van het gevaarte de dertig beste Griekse soldaten te verstoppen. Ervan uitgaande dat de Trojanen het paard de stad inslepen en feestend de nacht in gaan, zullen deze soldaten als hinderlaag dienen. Zij zullen de wachters bij de poort doden, de verscholen vloot een afgesproken teken geven en de poort openen. Dan zal Troje in diezelfde nacht vallen.
En zo is het gebeurt: de Grieken bouwden het paard en inderdaad sleepten de Trojanen het gevaarte in volle glorie de stad in en kregen al feestend het cadeau van de slaap.
Troje brandt nog diezelfde nacht.

Het verhaal rammelt hier en daar, zoals bij de meeste mythen. Het eerste wat duidelijk opvalt is de bemoeienis van de goden. Dit kan natuurlijk door Homerus gebruikt worden om het toeval of bepaalde gebeurtenissen te verklaren, maar tijdens het boek lijkt het of de goden soms ook daadwerkelijk meevechten en door de mensen gezien worden.

Ten tweede de halfgod Achilleus. Hij zou zo goed als ontsterfelijk zijn, behalve als hij geraakt zou worden op zijn hiel. Een normaal mens is op elke plek kwetsbaar voor scherp staal en daarom is ook dit niet erg geloofwaardig. Achilleus is maar een voorbeeld; bij veel helden is zo’n eigenschap te herkennen.

Ten derde de tien jaar lang durende oorlog. Mij is niet wijs te maken, dat een leger bereid is tien jaar lang te vechten, ver weg van vrouw en kinderen, om een eed na te komen. Bovendien heeft geen enkele “normale” soldaat belang bij de oorlog. Het zijn vooral Menelaos, om zijn eer, en Agamemnon met als beweegreden de handelspositie van Troje, die er belang bij hebben.
Imme Dros schrijft hier natuurlijk wel op het voorbeeld van Homerus twee duizend jaar geleden. Deze opmerkingen gelden dan ook meer voor hem, dan voor haar.

Opmerkelijk is te zien hoeveel het verhaal, zoals vertelt in dit boek, verschilt met de film. Zo duurt de oorlog in de film maar een paar weken, terwijl de oorlog oorspronkelijk tien jaar duurde. Helena wil volgens het oorspronkelijke verhaal dolgraag terug naar Menelaos aan het eind van de oorlog, maar in de film vlucht zij zelfs nog een tweede keer van hem. Dit doet zij, volgens de film, samen met Paris. Volgens Homerus echter, is Aeneas degene die vlucht ( en later ook Rome sticht ) en wordt Paris al in de oorlog gedood.

Na enkele stukken van de Ilias te hebben gelezen ben ik van mening dat het verhaal, zoals verteld in dit boek, grotendeels overeenkomt met het origineel. Dros heeft er een leuke draai aan gegeven door de oorlogsgod Ares het verhaal te laten vertellen en zijn mening te geven over de gebeurtenissen. Alleen al hierom is dit boek een aanrader voor mensen die het originele verhaal al eens hebben gelezen.
Wat verwacht wordt, wordt waargemaakt en ook overtroffen; het boek verhaalt een epos, waarin de Grieken tegen de Trojanen strijden.
Gedurende deze tien jaar lange strijd zijn beurtelings de Grieken en de Trojanen aan de winnende hand. Imme Dros richt het oog in Ilios: Het verhaal van de Trojaanse oorlog vooral op het Griekse kamp en de gebeurtenissen worden op een ironische en soms zelfs cynische wijze door Ares geïnterpreteerd.

Bas Klop, klas 4A

Verslag Spoorloos + Eigen Samenvatting

FILMVERSLAG SPOORLOOS

In de vierde klas hebben we de film Spoorloos, naar het boek Het Gouden Ei van Tim Krabbé, bekeken. Dit filmverslag is daar het resultaat van. Wij wensen u veel plezier gedurende het lezen.

-        voorwoord -

Dit verslag is opgebouwd uit drie delen: een voorwoord met inhoudsopgave, een samenvatting over de film en onze verwerkingsopdracht bij de film.

In onze verwerkingsopdracht proberen we antwoord te geven op de vragen wat de persoonlijkheidsstoornissen psychopathie en sociopathie precies zijn en hoe we deze in de film terugzien.

- inhoudsopgave

Voorblad                                                                                         pagina 1

Voorwoord en inhoudsopgave                                                          pagina 2

Algemene samenvatting                                                                     pagina 3

Verwerking:                                                                                     pagina 4

Sociopathie en psychopathie                                pagina 5

                            DSM-IV                                                               pagina 7

                            Kenmerken in de film                                            pagina 8

                            Bronnen                                                               pagina 9

                           

-        algemene samenvatting -

Rex Hofman en Saskia Wagter zijn een jong koppel dat samen op fietsvakantie gaat in Frankrijk. Saskia gaat tijdens een “pit stop” bij een tankstation wat te drinken halen, maar keert nooit terug. We kijken in de film door de ogen van Rex, die in paniek raakt en het tankstation afzoekt. Als Saskia na een paar uur nog niet gevonden is, wordt de politie erbij gehaald.

We kijken nu door de ogen van Raymond Lemorne, die uiteindelijk de ontvoerder en moordenaar van Saskia blijkt te zijn. Op dit moment in het verhaal weet je dit echter nog niet en je ziet een normale, rustige en vriendelijke man met zijn gezin. We komen nog niet veel over hem te weten.

Nu switcht het verhaal weer terug naar Rex. Er zijn drie jaar jaar zijn voorbij gegaan, maar Saskia is nog steeds niet gevonden. Rex vindt een nieuwe vriendin, maar hij kan Saskia niet vergeten en raakt geobsedeerd door haar verdwijning. Zijn leven bestaat uit het verspreiden van posters, het verschijnen op Franse tv-programma’s en het controleren van tips. Maar dan, uit het niets, staat Lemorne op een dag achter hem en biedt hem een eenmalige kans aan: hij kan er achter komen wat er met Saskia is gebeurd. Er is alleen een voorwaarde: Rex moet meekomen naar Frankrijk en hetzelfde ondergaan wat Saskia moest ondergaan.

Het is een vreselijke keuze: Rex kan besluiten verder te gaan met zijn leven zonder het ooit te weten óf hij kan meegaan, waardoor hij zijn eigen leven op het spel zet. Hij besluit met de man mee te gaan. Tijdens deze autoreis vertelt de man over zijn verleden. Hij blijkt een docent chemie op een middelbare school te zijn en op het eerste gezicht een hele normale man. Toch komen er langzaam wat rare wendingen in zijn verhaal. Raymond heeft altijd al, zo zegt hij, iets wreeds willen doen. Hij legt uit dat iedereen wel eens “rare” gedachten heeft, maar dat er een rem in ons karakter zit die ons tegenhoudt. Hij heeft die rem niet.

Aangekomen bij het tankstation zegt Raymond dat Rex een bedwelmend drankje moet drinken voordat hij er achter kan komen wat er met Saskia gebeurd.Eerst moet Rex hier niet aan denken, maar uiteindelijk geeft hij toe.

Het verhaal spoelt door en stopt op een zwart beeld. Rex is levend begraven.

-        verwerking –

Welke kenmerken van persoonlijkheidsstoornissen zien we terug in de film Spoorloos?

Om antwoord te geven op deze vraag is de verwerking in drie delen opgesplitst:

Sociopathie en psychopathie Een korte uitleg waarin we deze twee termen zo volledig mogelijk proberen uit te leggen. Dit doen we om de rest van het verslag aangenamer te lezen te maken

DMS-IV Een systeem voor de indeling van psychiatrische aandoeningen

Kenmerken van anti-sociale persoonlijkheidsstoornissen

in Spoorloos De kenmerken van sociopaten en psychopaten vergeleken met het personage Raymond Lemorne.

- sociopathie en psychopathie -

Bijna iedereen heeft wel eens gehoord van psychopaten. Ze zijn de gewetenloze schurken en moordenaars in enge films, waarin ze worden afgeschilderd als kille mensen zonder schuldgevoel en inlevingsvermogen. Toch komen ze op het eerste gezicht vaak over als redelijk normale mensen; de meeste wetenschappers zeggen dan ook dat psychopathie geen geestelijke ziekte is, maar een persoonlijkheidsstoornis.

Een standaard psychopaat

Zoals al eerder is gezegd, gaan de meeste wetenschappers er vanuit dat psychopathie een stoornis in iemands persoonlijkheid is. Psychopathie is een specifieke vorm van een antisociale persoonlijkheidsstoornis (ASP) dat soms al op vroege leeftijd tot uiting komt door een gebrek aan sociaal gedrag, door bijvoorbeeld te liegen, niet willen spelen met andere kinderen en agressie. Ongeveer 1 à 2% van de bevolking lijdt aan psychopathie.

Psychopaten zijn vaak erg slim en hebben gladde praatjes waarmee ze mensen kunnen manipuleren. Ze hebben vaak een goed inschattingsvermogen bij andere mensen en worden ook door veel mensen vertrouwd. Ze hebben geen schuldgevoel als ze anderen kwaad doen. Vaak geven ze anderen de schuld of ontkennen ze het als ze iets gedaan hebben. Ze tonen zelden hun emoties, ze doen dat alleen als ze anderen daarmee kunnen manipuleren. Ze delen bijna nooit een oprechte emotie met andere mensen. Ongeveer 15 tot 30% van de criminelen in de gevangenis lijdt aan psychopathie. Lang niet elke crimineel is dus een psychopaat. Criminele psychopaten plegen wel 50% meer misdrijven dan andere gewone criminelen. Sommige psychopaten leiden daarentegen een relatief normaal leven, maar vertonen vaak ook een ernstige en gewelddadige vorm van antisociaal gedrag, wat heel moeilijk tot niet te behandelen is.

Er zijn 2 verschillende soorten psychopaten. De zogenaamde ‘impulsieve psychopaten’ en ‘roofdierpsychopaten’. Beiden zijn erg agressief en gewelddadig, maar er zijn natuurlijk ook verschillen. Een impulsieve psychopaat is veel  verdedigender ingesteld en een roofdierpsychopaat, zoals de naam al zegt, veel meer aanvallend. De meeste psychopaten zijn roofdierpsychopaten. Dit type psychopaat brengt veel schade aan zijn slachtoffers toe, doordat hij erg charmant is, maar tegelijkertijd ook erg manipulatief. De roofdierpsychopaten laten een soort roofzuchtig jachtgedrag zien en hebben nagenoeg geen besef van goed en kwaad. Ook tonen ze een groot gebrek aan emoties en hebben ze geen schuldgevoel, waardoor ze hun gedrag niet veranderen.

Impulsieve psychopaten hebben daarentegen wel een besef van goed en kwaad en zijn ook iets emotioneler. Ze gebruiken geweld vaak als reactie op iets of iemand.

 

Psychopathie bij kinderen

Onderzoek doen naar psychopathie bij kinderen is moeilijk en stuit vaak op weerstand. Op de vraag wat er gedaan moet worden met psychopathische kinderen is geen simpel antwoord te vinden en het leidt vaak tot ethische kwesties. Er is namelijk geen goede behandeling die op lange termijn effect heeft en een kind opsluiten voor iets wat hij of zij nog niet gedaan heeft (en misschien ook nooit gaat doen) kan natuurlijk niet. Maar een psychopathisch kind zomaar laten rondlopen en het risico lopen dat hij of zij later iemand verwond, kwaad doet of in het ergste geval zelfs vermoord is ook niet echt een goede optie. Om dit soort dilemma’s te vermijden is het in sommige staten van Amerika verboden om te onderzoeken of een kind lijdt aan psychopathie.

MacDonald beschreef als eerste drie soorten gedrag die tekenen zijn van psychopathie bij kinderen:

1. Bedplassen op een leeftijd waarop je eigenlijk mag verwachten dat een kind daar overheen is gegroeid.
2. De neiging om dingen te vernielen, met name door brandstichting
3. Wreed gedrag tegen dieren, wat verder gaat dan zout strooien op een slak of de poten uit een spin trekken. Psychopaten-in-de-dop vermoorden vaak grotere dieren als honden of katten.

Verschil met een sociopaat

Een sociopaat is in een grote lijnen hetzelfde als een psychopaat, alleen is psychopathie iets erfelijks en sociopathie iets dat ontstaat door de omgeving. Om stress te kunnen voelen moet het hormoon cortisol worden gevormd. Bij psychopaten wordt hier maar weinig van gevormd waardoor ze nauwelijks reageren op stress, daardoor voelen ze ook veel minder angst. Het is bekend dat mensen die dat hebben eerder crimineel gedrag vertonen. Bij sociopaten is dat minder het geval, omdat mensen sociopaat worden door de omgeving en niet door iets biologisch. Ze zijn daardoor ook iets minder gewelddadig en zullen minder snel moorden plegen, maar verder zijn ze nagenoeg hetzelfde als psychopaten.

DSM – IV

De DSM-IV is een systeem om de psychiatrische aandoeningen van mensen te beschrijven en in klassen in te delen ( zogenaamde stoorniscategorieën). DSM staat voor Diagnostic and Statistical Manual (Diagnostische en Statistische handleiding). IV staat voor de versie van de DSM.

Oorspronkelijk komt dit systeem uit de Verenigde Staten, maar het wordt nu overal in de wereld gebruikt. De beoordeling vindt plaats op vijf afzonderlijke assen. Elke as verwijst naar een ander kennisdomein. De DSM-IV systematiek is een hulpmiddel voor het opstellen van een behandelingsplan en de prognose van de aandoening.

Dit zijn de vijf assen:

* As I: klinische stoornissen en andere aandoeningen die een reden voor zorg kunnen zijn;

* As II: persoonlijkheidsstoornissen en zwakzinnigheid;

* As III: lichamelijke aandoeningen;

* As IV: psychosociale en omgevingsproblemen;

* As V: algehele beoordeling van het functioneren.

De belangrijkste voordelen van dit systeem zijn dat overal in de wereld volgens dit systeem gewerkt kan worden, waardoor alle gebruikers goed met elkaar kunnen communiceren. Ook wordt het systeem regelmatig geactualiseerd en zo nodig herzien.

Er zijn ook nadelen. Het voornaamste nadeel is dat het gebruik dreigt tot een alles-of-niets opvatting . Dit betekent dat men of wel of niet op een bepaalde as wordt ingedeeld. Een tussenvorm is er niet, terwijl elk individu eigenlijk anders is en dus nooit ingedeeld zou kunne worden.

- kenmerken in Spoorloos -

Er zijn twee vormen anti-sociale persoonlijkheidsstoornissen: sociopathie en psychopathie. Deze twee vormen worden erg vaak door elkaar gehaald omdat ze erg op elkaar lijken, maar er zijn kleine verschillen. Sociopathie wordt vaak veroorzaakt door omgevingsinvloeden, terwijl bij psychopathie erfelijke factoren een grotere rol spelen. Je zou kunnen zeggen dat een psychopaat wordt geboren en een sociopaat wordt ‘gevormd’ door zijn of haar omgeving. 

Op deze kennis voortbordurend is het nog lastig om Raymond Lemorne, de persoon met een persoonlijkheidsstoornis in kwestie, in te delen. Over Lemorne’ jeugd weten we vrijwel niets, behalve dat hij rond zijn zestiende al kenmerken van een persoonlijkheidsstoornis vertoonde. We weten dus niet of hij in zijn jeugd erge dingen heeft meegemaakt of dat hij genetische eigenschappen van zijn ouders heeft meegekregen. Daarom maken we in de kenmerken van persoonlijkheidsstoornissen die we in Spoorloos hebben gevonden geen onderscheid meer tussen sociopathische-, en psychopathische kenmerken.

Raymond Lemorne is een Fransman van ongeveer 50 jaar. Hij woont in een mooi huis, heeft een vrouw en twee dochters en is scheikundeleraar. Hij is goedverzorgd, heeft een goede carrière en is aangenaam in de omgang. Hij is in alles een schijnbaar onberispelijk en onopvallend persoon. Hij heeft echter gruwelijke ideeën en gedachten die volstrekt in contrast staan met zijn ´normale´ voorkomen. Dit zijn allemaal kenmerken van een persoonlijkheidsstoornis als psychopathie en sociopathie: iemand lijkt sociaal heel sterk, bouwt een geslaagde carrière op, komt normaal over, heeft (uiterlijke) charme en een opvallend goede speekvaardigheid. Een psychopaat of sociopaat  lijkt dus heel sociaal begaafd, maar in feite is het tegendeel het geval. De persoon in kwestie kent letterlijk geen gevoelens en heeft geen idee van normen en waarden, spijt of schuldgevoelens. Dat gewetenloze zie je terug bij Lemorne: ergens halverwege schiet hij ‘zomaar’ even twee kampeerders dood. Daarbij vertelt hij Rex later in de auto dat veel personen vreemde ideeën hebben, maar dat niemand ze uitvoert omdat iedereen een ‘rem’ heeft. Lemorne zegt deze ‘rem’ niet te beziten. Door dit gebrek aan geweten of moraal zijn deze personen vaak een gevaar voor de samenleving, omdat ze vertrouwd worden door hun omgeving maar de sociale regels niet kennen (al veinzen ze dus het tegendeel). Raymond Lemorne bedenkt de perfecte misdaad. Hij is extreem intelligent; alle details van zijn moord zijn precies uitgedacht en gepland. In de film zie je hem oefenen en oefenen om net één seconde sneller te zijn. Ook bedenkt hij voor alles perfect uigedachte leugens en smoesjes. Ook liegen is een kenmerk van een persoonlijkheidsstoornis.

-        bronnen -

Stemming en stoornis (publieksuitgave van DSM-IV) door Allen Frances & Michael B. First, uitgeverij Nieuwezijds, vertaling van Your Mental Health – A Layman´s Guide to the Psychiatrist´s Bible, vierde oplage december 2003

ig. drs. Marie-Anne Verboeket, psychologe

http://www.kennislink.nl/publicaties/psychopaat-slachtoffer-van-zijn-eigen-brein

http://www.rijnlandmodel.nl/bronpaginas/Psychopaten.htm

http://mens-en-samenleving.infonu.nl/psychologie/27613-het-dsm-iv-systeem.html

http://www.digg.be/movie.php?id=792

Dit verslag is gemaakt door

Colombijn, E.

Klop, B.

Logeman, J.

Reinhoudt, L.