De aanslag
Harry Mulisch: De Aanslag, Amsterdam, 1982, 204 blz, roman
Door Bas Klop
Samenvatting:
Proloog:
Aan de rand van Haarlem staan langs het Spaarne vier villa's. In 'Buitenrust' woont de familie Steenwijk: vader (griffier bij de rechtbank), moeder, Peter (17 jaar) en Anton (12 jaar). Links van hun villa staat de villa van de familie Beumer en rechts staat de villa van meneer Korteweg en zijn dochter Karin.
Eerste Episode: 1945
Op een avond in januari 1945 wordt de familie Steenwijk opgeschrikt door zes schoten. Voor het huis van de buren Kortewijk ligt het lijk van Fake Ploeg, hoofdinspecteur van de politie. Korteweg en Karin slepen het lijk voor het huis van de familie Steenwijk. Peter rent naar buiten om het dode lichaam weer terug te zeulen. De Duitsers komen; Peter vlucht weg en neemt het pistool van Ploeg mee. Anton en zijn ouders worden uit hun huis gehaald en het wordt in brand gestoken, nadat eerst de ruiten kapot zijn geslagen. Anton wordt in een auto gestopt en weggevoerd. Wat er met zijn ouders gebeurt, weet hij niet. Hij wordt in een cel in het politiebureau in Heemstede gezet. In deze cel zit al een vrouw. Ze troost Anton en praat met hem over de fascisten en over de noodzaak hen te haten. Anton wordt de volgende dag overgebracht naar de Ortskommandant in Haarlem, van wie hij naar zijn oom en tante mag gaan. Tijdens de rit van Haarlem naar Amsterdam wordt het konvooi door een Engels vliegtuig beschoten, waarbij enige doden vallen. In Amsterdam komt Anton bij een Duitse generaal terecht, die vriendelijk voor hem is. Zijn oom Peter haalt hem op.
Tweede episode: 1952
Anton wordt opgevoed door zijn oom en tante, een kinderloos doktersechtpaar aan de Apollolaan te Amsterdam. Na de oorlog blijkt dat zijn ouders en Peter in de fatale nacht ter plekke zijn doodgeschoten. Anton reageert beheerst; hij gaat niet op onderzoek uit. Na het gymnasium gaat hij medicijnen studeren. Als hij tweedejaars is, wordt hij door een studiegenoot uitgenodigd op een feestje in Haarlem. Het feestje wordt voor hem een teleurstelling, omdat een paar flauwe studenten kwetsende opmerkingen maken Anton wordt hierdoor herinnerd aan hetgeen hij in de oorlog heeft meegemaakt. Hij besluit, na lang aarzelen, een kijkje te nemen in zijn oude straat. Als hij in de straat staat, komt mevrouw Beumer naar buiten en roept hem naar binnen. Ze vertelt dat Anton's moeder die nacht in januari een Duitser is aangevlogen en dat zij en haar man daarna samen met andere gijzelingen zijn geliquideerd. Ook vertelt zij dat er aan het einde van de straat, op de plek waar geschoten was, een monument was opgericht. Anton vertrekt om het monument te bekijken, hij ziet de namen van zijn ouders, maar Peter staat er niet bij.
Derde episode: 1956
In 1956 vallen de Russen Hongarije binnen. Dagenlang is het rumoerig rond het hoofdkwartier van de C.P.N. in Amsterdam (het gebouw Felix Meritis). Tijdens een relletje ontmoet Anton in de portiek van zijn huis Fake Ploeg jr., die een kei in zijn hand heeft. Op de kamer van Anton ontwikkelt zich een heftig gesprek. Omdat zijn vader in de oorlog fout was kon Fake niet gaan studeren. Hij werkt nu in een zaak voor huishoudelijke artikelen. Hij is fel anticommunistisch. Anton verwijt Fake dat het de vrienden van zijn vader waren, die Anton's familie hebben uitgeroeid. Fake wordt woedend en verbrijzelt de spiegel met een kei.
Vierde episode: 1966
In 1959 doet Anton staatsexamen. Hij krijgt een assistentschap in de anesthesie en gaat in de buurt van het Leidseplein wonen. Hij werkt in het Wilhelmina Gasthuis. In Londen ontmoet hij een stewardess Saskia de Graaff. Een jaar later trouwen ze. Ze kopen een half huis in de buurt van het concertgebouw. De vader van Saskia is ambassadeur in Athene. In de oorlog speelde hij een belangrijke rol in het verzet. Begin juni 1966 wordt Sjoerd begraven. Hij was een bekend journalist, die in de oorlog in het verzet zat. Omdat hij een vriend was van de Graaff, gaan Anton, Saskia en hun dochtertje Sandra ook naar de begrafenis. Na afloop van de plechtigheid komt Anton in contact met de verzetsstrijder Cor Takes. Deze heeft Fake Ploeg doodgeschoten. Anton wil eigenlijk niet meer over het gebeurde uit de oorlog praten, maar Takes moet zijn hart luchten en blijft tegen hem aanpraten. Hij tracht zich te rechtvaardigen door te vertellen over de gruweldaden van Ploeg. Hij vertelt over zijn vriendin Truus Coster. Ze blijkt het meisje te zijn met wie Anton in de cel heeft gezeten. Anton hoort nu, dat ze drie weken voor de bevrijding is vermoord door de Duitsers. Takes geeft zijn adres en telefoonnummer aan Anton. Door de onthullingen van Takes is hij helemaal uit zijn evenwicht. Hij wilde de foto van Truus, die in het bezit is van Takes, zien. In een foto van Saskia herkent hij het beeld dat hij sinds 1945 in zijn hoofd heeft van Truus. De volgende dag gaat Anton naar Takes die nog helemaal met zijn gedachten in het oorlogsverleden zit. Het vrijlaten van de oorlogsmisdadiger Lages maakt de verzetsheld woedend. Anton ziet de foto van Truus. Zij was het die de laatste twee schoten op Ploeg afvuurde.
Laatste episode: 1981
Anton en Saskia zijn gescheiden en Anton is hertrouwd met Liesbeth, die kunstgeschiedenis studeert. Ze hebben een zoon: Peter (1969). Anton verdient veel en heeft vier huizen. Hij is vaak in Italië. Hij wordt neerslachtig en heeft soms ook last van een crisis. In 1978 gaat hij met Sandra naar Haarlem. Op de plaats waar het verbrande huis heeft gestaan is een bungalow gebouwd. Ze bezoeken het monument en het graf van Truus Coster op de erebegraafplaats in Bloemendaal. Sandra legt een roos op het graf. Door de emoties weet Anton nu weer wat Truus in de cel tegen hem gezegd heeft. Als Anton dit tegen Takes wil vertellen, merkt hij dat het huis van Takes is afgebroken. Tijdens de vredesdemonstratie op 21 november 1981 te Amsterdam ontmoet Anton Karin Korteweg. Van haar verneemt hij, dat Peter in die nacht in januari 1945 bij hen is binnen gevlucht. De Duitsers hebben hem neergeknald. Korteweg en zijn dochter zijn naar de Ortkommandantur gebracht. Anton herinnert zich dat hij Korteweg daar in een glimp gezien heeft. Hij hoort nu ook waarom Korteweg het lijk weg wilde hebben: hij was bang voor zijn hagedissen. Toen bleek wat welke represaillemaatregelen de Duitsers namen, heeft hij de beestjes zelf doodgetrapt. Nu weet Anton alles.
Recensie 1
Persoonlijk vond ik het verhaal niet veel om het lijf hebben. Misschien was het onderwerp goed gekozen in die tijd en kon een schrijver het zich nog wel permitteren om zoveel onlogische toevalligheden te beschrijven, misschien wel, maar nu vind ik dat niet meer kunnen. In ieder geval niet als je een sterk geloofwaardig verhaal wil neerzetten. Dus het verhaal stelt niks voor. Maar na de laatste bladzijde duizelt je hoofd wel een beetje na: niet van de ingewikkeldheid van het verhaal, maar door de te grote hoeveelheden aan toeval en bizarre omstandigheden. Eerst de ontmoeting met Fake, dan het opvangen van een gesprek gevoerd door Takes die Ploeg vermoordde en vervolgens de botsing tussen Karin en Anton in de massa van mensen in Amsterdam. En dan de verklaring voor de verplaatsing van het lijk naar het Steenwijk huis: een Joodse familie en een zooi hagedissen. Vooral dit laatste is alles behalve aannemelijk…
Over de manier van schrijven ben ik wel wat positiever omdat het met heel simpele woorden verteld is en daardoor is het makkelijk te volgen. Jammer alleen, dat Mulisch zoveel vergelijkingen maakt die ik persoonlijk moeilijk te volgen vond. Ik kon niet gelijk de rechtstreekse verbanden leggen tussen die dobbelstenen en het toeval. De duidelijkere en makkelijkere symbolen waren dan de tegenstelling licht/ donker en liefde/ haat (goed/slecht) verhoudingen. Er wordt nogal eens verwezen naar de Griekse Oudheid. Antons standpunt is blijkbaar als die van de Grieken.
Recensie 2
De recensie is geschreven door Frans de Rover. De bron is : Vrij Nederland, 9 Oktober 1982.
De aanslag is een prachtig boek, het is goed uitgevoerd, het oogt puntgaaf. Het is een perfect verhaal, het is een heel emotioneel geschreven boek waar hij alle boeken van voorheen heeft overtroffen. Hij heeft er al z'n gevoel in gestopt wat maar mogelijk is. Het begin is al meteen goed : de verteller verteld met een mooie ouderwetse gemoedelijke stem het « intro ». Eerst noemt hij enkele historische feiten vooraf, bijvoorbeeld dat er een aanslag wordt gepleegd in Haarlem. Daarbij worden ook nog enkele namen genoemd van legendarische verzetshelden van Haarlem, waaronder het meisje met het rode haar die iemand neer wil gaan schieten. Enkele minpunten zijn dat het alweer een oorlog-roman is en dat hij op de Mulisch manier, heel erg poëtisch is geschreven. Verder is het jammer dat hij sommige lege punten heeft. Dat is een stukje dat helemaal niets zegt. Hij vertelt soms een beetje te oppervlakkig hoe het allemaal gaat, hij zou op zo'n moment meer in detail moeten treden. Hij heeft het moment in de gevangenis heel goed in detail, de vrouw heeft veel begrip en toont dat ook.
Hij had een hele goede zin als motto ; Overal was het al dag maar bij ons was het nog nacht. Het leven gaat na de 1e episode door in 4 episoden waarin hij wat ouder en wijzer is dan in de 1e. En natuurlijk wordt de afloop niet verteld omdat dan de clou al is verteld en dat mag nooit in een recensie.
Eigen mening
Persoonlijk vind ik dit boek, De Aanslag, van Harry Mulisch, een zeer gedegen boek.
In dat opzicht ben ik het zeker met recensent twee eens. Het is een prachtig boek, het is goed uitgevoerd en het is heel emotioneel geschreven. Vooral hoe Mulisch in dit verhaal de lijn doortrekt; er zijn genoeg boeken en films over de oorlog met bommen en granaten en verschrikkelijke gebeurtenissen, maar Mulisch pakt hier één verhaal, voegt daar een klein beetje Moffengeweld aan toe en laat dan zien hoe zo iemand, die dit heeft meegemaakt, verder leeft. Dit verschijnsel moet je wel aanstaan. Mulisch gaat vaak diep in op de gevoelens van Anton en daar heeft hij zeker zijn redenen voor; hij laat zien wat zijn verleden, zijn jeugd, overkoepeld door de Tweede Wereldoorlog, met hem in de toekomst doet.
Zeker, het verhaal heeft ook mindere punten en die heeft recensent één goed gezien; het verhaal is een beetje gedateerd. Ook Anton geeft dat in het verhaal aan door te zeggen dat generatie naar generatie verder van de oorlog af zal staan en niet meer weet hoe die tijd echt was.
Er is in het verhaal, inderdaad, veel sprake van “toeval”. Anton komt op de juiste momenten de juiste mensen tegen.
Aan de andere kant is het argument van ingewikkeld taalgebruik een zeer slecht punt om op te wijzen. Dit boek heeft leesniveau 4 en dat betekent dat men een beetje moet nadenken over sommige zinnen, vergelijkingen, uitspraken en dat enige parate kennis wordt verwacht. Vooral dat laatste is een punt waarop de huidige generatie erg slecht scoort, mede, zoniet geheel, door de digitalisering van deze tijd.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten